Czerniak - wyzwanie XXI wieku

 

Czym jest czerniak?

Co to czerniak? Jest to rodzaj nowotworu, który najczęściej występuje na skórze. Jednak może on się znaleźć także na błonach śluzowych. Znane są również przypadki wystąpienia czerniaka podpaznokciowego, czy czerniaka oka, choć są dużo rzadsze niż czerniaki skóry.

Czerniak to złośliwy nowotwór skóry, który wywodzi się z melanocytów - komórek znajdujących się w warstwie podstawnej naskórka, a także w rogówce oka, czy w mózgu. Produkują one melaninę, czyli pigment nadający kolor naszej skórze, tęczówce, czy włosom. Melanocyty, choć w mniejszym stężeniu, można znaleźć także w sercu. Główną rolą melanocytów w skórze jest ochrona organizmu przed szkodliwym promieniowaniem UV. Polacy z powodu jasnej karnacji skóry są bardziej narażeni na wystąpienie czerniaka niż nacje o ciemniejszym kolorze skóry.

Epidemiologia czerniaka

Śmiertelność z powodu wystąpienia czerniaka jest w Polsce stosunkowo wysoka. Związane jest to niestety z niską świadomością na temat tej choroby, a co za tym idzie, z zbyt późną wykrywalnością, co pogarsza znacznie rokowania. Ponadto z roku na rok liczba przypadków i zgonów z powodu czerniaka jest coraz wyższa i wynosi około 10% (zachorowalność) i 8% (umieralność).

Choć czerniak nie jest jedynym nowotworem skóry, to z całą pewnością jest jednym z najgroźniejszych i najbardziej agresywnych. Około 5 do 7 procent wszystkich nowotworów skóry to czerniaki. Aktualnie w Polsce dochodzi do wykrywania około 3000 przypadków czerniaka rocznie, z czego około połowa jest niestety wykrywana w zaawansowanym stadium. Znacznie pogarsza to rokowania, ponieważ jedną z cech charakterystycznych tej choroby jest szybki wzrost i wczesne tworzenie licznych, trudno leczących się przerzutów.

 

Jakie są pierwsze objawy czerniaka?

Jak wygląda czerniak? Charakterystycznymi cechami zmian skórnych, które mogą sugerować czerniaka, jest nieregularny kształt (asymetryczny), wielkość powyżej 6 mm, czy nierówne brzegi i niejednorodna barwa - w obrębie jednej zmiany są obszary o różnym zabarwieniu. W zaawansowanym stadium zmiany się uwypuklają, można wyczuć wyraźne zgrubienie. Mogą wtedy również powstać owrzodzenia, a także sączyć się płyn surowiczy z domieszką krwi.

Czerniak a pieprzyk - jest duża zależność między pieprzykiem a ryzykiem rozwinięcia się z niego nowotworu. Ludzie posiadający na swojej skórze dużą ilość pieprzyków powinni regularnie badać się u dermatologa pod kątem wystąpienia zmian nowotworowych. Szczególnie należy zwrócić uwagę na pieprzyki zmieniające wielkość, kształt, kolor czy teksturę. Badania przeprowadzane u lekarza specjalisty są bardzo szybkie i bezbolesne - głównym narzędziem diagnostycznym jest dermatoskop, czyli rodzaj mikroskopu, którym lekarz ogląda zmiany skórne.

W przypadku poszukiwania na swojej skórze zmian o charakterze czerniaka warto zapamiętać sobie akronim ABCDE.

• A - asymetry - nieregularne kształty zmiany
• B - borders - nierówne brzegi
• C - color - niejednorodny kolor
• D - diameter - średnica większa niż 5-6 mm
• E - elevation lub evolution - uwypuklenie powierzchni ponad poziom skóry lub zmiana wyglądu i wielkości w czasie

 

Czy czerniak jest wyleczalny?

Rokowania czerniaka są oczywiście zależne od tego, na jakim etapie zostanie wykryta i usunięta zmiana. Wczesne wykrycie nowotworu daje wysoką przeżywalność. Ryzyko nawrotu choroby wynosi od 3 do 15%. Najważniejszym czynnikiem rokowniczym jest grubość i obecność owrzodzenia przy zmianie pierwotnej. Przerzuty w czerniaku niestety znacznie pogarszają stan kliniczny i rokowania pacjenta. Jak długo można żyć z czerniakiem? Zależy to od stopnia zaawansowania choroby. W przypadku nowotworu I stopnia - szacowane 5-letnie przeżycie wynosi około 90-95%. Jednak przy IV stadium, szansa na przeżycie pięciu lat wynosi tylko 20%. Dla II i III stadium odsetek ten wynosi odpowiednio około 75% i 60%.

 

Leczenie

Podstawą leczenia czerniaka jest szybkie rozpoznanie i usunięcie zmiany, wraz z odpowiednim marginesem bezpieczeństwa. Niestety nie daje to nigdy pełnej gwarancji na wyleczenie, ale, co potwierdza poprzedni akapit, szybko wykryta zmiana daje większe szanse na dłuższe życie. Następne leczenie jest indywidualnie dobierane pod kątem stopnia zaawansowania choroby i obecności ewentualnych przerzutów. Stosuje się immunoterapię (najnowocześniejsza i najskuteczniejsza aktualnie terapia przy pomocy przeciwciał monoklonalnych), chemioterapię (najczęściej jest to monoterapia na przykład dakarbazyną) lub tak zwaną izolowaną kończynową chemioterapię perfuzyjną w hipertermii - ale dotyczy to tylko zmian obecnych na jednej z kończyn pacjenta. Gdy objawem czerniaka są przerzuty, to w miarę możliwości wycina się je chirurgicznie.

 

Profilaktyka

Czy jest możliwa skuteczna profilaktyka czerniaka? Oczywiście jest szansa na zmniejszenie ryzyka zachorowania. Możemy zawsze wdrożyć kilka zachowań, dzięki którym będziemy mogli szybko reagować, gdy to konieczne:

• nie opalać się w solarium
• latem stosować zawsze kremy z wysokim filtrem UVA i UVB
• raz na kilka miesięcy oglądać swoją skórę w poszukiwaniu podejrzanych zmian
• raz w roku skontrolować się u specjalisty dermatologa
• w miarę możliwości unikać słońca w okolicy południa - od 11:00 do 15:00

Wdrożenie tych czynności ograniczy znacznie ryzyko pojawienia się nie tylko czerniaka, ale także innych nowotworów skóry.

Co zwiększa ryzyko wystąpienia czerniaka?

Jak było wspomniane na początku, osoby z jaśniejszą karnacją mają większe szanse na zachorowanie na czerniaka niż ludzie o ciemniejszym zabarwieniu skóry, lecz nie tylko. Kto jest szczególnie narażony i powinien bardziej na siebie uważać pod kątem zachorowania? Do grupy podwyższonego ryzyka należą osoby:

• z dużą ilością zmian skórnych, takich jak pieprzyki czy znamiona
• z włosami w kolorze blond lub rudymi oraz z niebieskimi oczami
• z dużą ilością piegów
• słabo opalające się na słońcu
• posiadające przypadki czerniaka, lub innych nowotworów skóry wśród najbliższych krewnych
• często przebywające na pełnym słońcu jak na przykład robotnicy budowlani

 

Bibliografia:

• P. Rutkowski i inni; Czerniaki skóry - zasady postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w 2016 roku; Onkologia w praktyce klinicznej - edukacja; 2015; tom 1; nr 1; 37-53
• Z. Chowaniec; Czerniak - problemy diagnostyczno-terapeutyczne w praktyce kosmetologa; Kosmetologia Estetyczna; 2018; 3; vol. 7; 269-273
• W. Kycler, M. Teresiak; Czerniak skóry: aktualne możliwości leczenia w Polsce na podstawie analizy leczonych pacjentów i przeglądu literatury; Współczesna Onkologia; 2006; vol. 10; nr 9; 437-448

Autor: mgr farm. Wojciech Ziółkowski